Addis Ababa (WDN) — Go’aanka Itoobiya ee ah inay hesho marin-badeed joogto ah ayaa isu beddelaya mid ka mid ah arrimaha juqraafi-siyaasaddeed ee ugu saamaynta badan Geeska Afrika. Itoobiya oo ah dalka labaad ee ugu dadka badan Afrika, ayaa muddo dheer ku doodaysay in ay xeeb la’aantu ku keento culays dhaqaale iyo mid istiraatiiji ah. Hase yeeshee, dadaalka Addis Ababa ee helitaanka marin-badeed ayaa sidoo kale walaac ka abuuray dalalka deriska ah, gaar ahaan Soomaaliya oo wajahaysa tabar-darro siyaasaddeed iyo hay’adeed oo ka dhigaysa mid si gaar ah ugu nugul cadaadisyada dibadda.

Xildhibaan Fethi Mahdi, oo ah ku-xigeenka Guddoomiyaha Guddiga Joogtada ah ee Xiriirka Dibadda iyo Arrimaha Nabadda ee Golaha Wakiillada Shacabka Itoobiya, ayaa sheegay in doonista Itoobiya ee marin-badeedku aysan ku koobnayn gaadiid iyo ganacsi oo keliya, balse ay tahay arrin uu ku tilmaamay baahi dhaqaale, sharci iyo mid taariikhi ah.

Sida uu sheegay Fethi, ku dhawaad 95 boqolkiiba badeecadaha Itoobiya soo dejiso ama dhoofiso waxay maraan hal deked, taas oo dalka ku keenta kharash aad u badan. Wuxuu ku doodday in ku-tiirsanaanta hal marin-badeed – Dekad ay sare u qaaddo qiimaha badeecadaha, ay ka qayb qaadato sicir-bararka, isla markaana ay wiiqdo awoodda Itoobiya ee tartanka suuqyada caalamiga ah.

Xildhibaanku wuxuu sidoo kale dooddiisa ku saleeyay taariikhda, isaga oo xusay dekeddii qadiimiga ahayd ee Adulis iyo xiriirkii badeed ee boqortooyadii Aksum ay la lahayd Badda Cas. Wuxuu ku doodday in Itoobiya taariikh ahaan lahayd xiriir toos ah oo badeed, isla markaana lumitaanka marin-badeedka dalka uusan ku dhicin hannaan ay Addis Ababa u aragto mid sharci iyo caddaalad ku dhisan.

Itoobiya waxay sidoo kale tixraacaysaa sharciga caalamiga ah, gaar ahaan Axdiga Qaramada Midoobay ee Sharciga Badda (UNCLOS), kaas oo aqoonsanaya xuquuqo gaar ah oo ay leeyihiin dalalka aan xeebaha lahayn, oo ay ka mid tahay fursadda ay ku heli karaan marin ay kaga gudbaan dhulalka dalalka deriska ah si ay u gaaraan badda.

Hase yeeshee, mabda’aasi ma siinayo Itoobiya xaq ay ku qabsato dhul ama xeeb uu leeyahay dal kale. Marin-badeed joogto ah wuxuu u baahan yahay heshiisyo iyo wada-xaajoodyo dhex mara dowladaha ay arrintu khusayso, iyadoo si buuxda loo dhowrayo madax-bannaanida, xuduudaha iyo dhul-wadaagga dalalka xeebaha leh. Kala duwanaanshahan ayaa ah halka ay arrintu xasaasiyadda ka yeelanayso.

Dhinaca Itoobiya, baahida marin-badeedku waxay leedahay sabab dhaqaale iyo istiraatiiji ah oo si fudud loo fahmi karo. Laakiin dhinaca dalalka deriska ah, su’aasha ugu weyn waxay tahay in baahidaas lagu dabooli doono heshiisyo ganacsi iyo diblomaasiyadeed oo labada dhinacba faa’iido u leh, ama in tabar-darrada dowladaha deriska ahi ay abuurto fursad loogu gudbo dano ka ballaaran marin ganacsi.

Soomaaliya ayaa si gaar ah ugu nugul xaaladdan. Dalka wuxuu weli la tacaalayaa khilaafaad siyaasadeed, kala qaybsanaan, amni-darro iyo hay’ado dowladeed oo aan weli si buuxda u awoodin inay ilaaliyaan danaha qaranka. Xaaladdan ayaa dhalinaysa walaac ah in arrinta aysan ku ekaan doonista Itoobiya ee marin-badeed, balse tabar-darrada Soomaaliya ay keeni karto in dhulkeeda iyo xeebteeda ay noqdaan goob ay ku tartamaan quwadaha gobolka iyo kuwa caalamka.

Arrintani kuma koobna Itoobiya iyo Soomaaliya oo keliya. Khilaaf kasta oo ka dhasha marin-badeedka wuxuu saameyn ku yeelan karaa guud ahaan Geeska Afrika, ganacsiga gobolka, amniga badda iyo xiriirka u dhexeeya Itoobiya, Soomaaliya, Jabuuti iyo Eritrea.

Xildhibaan Fethi Mahdi ayaa ku adkeystay in Itoobiya ay doonayso in arrintan lagu xalliyo diblomaasiyad, wada-hadal iyo heshiis labada dhinacba dan u ah, isaga oo ku doodaya in marin-badeedka Itoobiya uu fursad u noqon karo isku-xirka dhaqaale iyo horumarinta gobolka. Hase yeeshee, sida ay arrintu ku dambayn doonto waxay ku xirnaan doontaa habka Addis Ababa u wajahdo hamigeeda.

Itoobiya waxay marin-badeedka u aragtaa baahi dhaqaale iyo istiraatiiji ah oo sii kordheysa. Dalalka deriska ahna waxay doonayaan dammaanad ah in baahidaas aan lagu dabooli doonin kharashka madax-bannaanidooda. Geeska Afrika oo ah gobol horey ugu jiray loollan siyaasadeed, amni iyo juqraafi-siyaasadeed, sida loo xalliyo arrintan ayaa go’aamin karta in hamiga Itoobiya uu noqdo albaab u furma is-dhexgal iyo horumar goboleed — ama uu noqdo khilaaf cusub oo dib u qaabeeya khariidadda awoodda Geeska Afrika.

WardheerNews